هانی تیموری
مصرف روزانه بنزین در ایران به ۱۲۰ میلیون لیتر رسیده است
مصرف روزانه بنزین در ایران به عدد نگرانکننده ۱۲۰ میلیون لیتر رسیده است. این حجم بالا، زنگ خطری برای بخش انرژی و نشانهای از فشار بیسابقه بر زیرساختهای پالایشی کشور محسوب میشود. رشد تقاضا در حوزه حملونقل و نبود برنامه منسجم برای کاهش مصرف، کشور را در مسیر ناترازی سوخت قرار داده است. در حالیکه تولید پالایشگاهها در وضعیت حداکثری قرار دارد، شکاف میان عرضه و تقاضا همچنان پابرجاست. این وضعیت اگر ادامه یابد، وابستگی به واردات بنزین افزایش مییابد و هزینههای ارزی کشور را بالا میبرد. در ادامه، علل این افزایش، تأثیرات اقتصادی و زیستمحیطی، و راههای کنترل آن را بررسی میکنیم.
با اتو مگ همراه باشید
دلایل رشد مصرف بنزین
افزایش استفاده از خودروهای شخصی در کلانشهرها مهمترین عامل رشد مصرف است. ضعف سیستم حملونقل عمومی، بسیاری از شهروندان را به استفاده روزانه از خودرو شخصی سوق داده است. در برخی شهرها، ناوگان اتوبوسرانی فرسوده و خطوط مترو ناکافیاند و این مسئله فشار سوخت را چندبرابر کرده است.
کاهش انگیزه برای استفاده از سوختهای جایگزین مانند CNG نیز نقش قابل توجهی دارد. قیمت پایین بنزین در مقایسه با گاز طبیعی فشرده، باعث کاهش مراجعه رانندگان به جایگاههای گاز شده است. همچنین بسیاری از خودروهای جدید با سیستم دوگانهسوز عرضه نمیشوند و این مسئله سهم بنزین را در ترکیب سوخت کشور افزایش داده است.
افزایش تردد بینشهری در فصلهای سفر، رشد فعالیتهای خدماتی و صنعتی، و توزیع نامتوازن سوخت میان استانها، از دیگر عوامل اثرگذار محسوب میشوند. از سوی دیگر، بخشی از مصرف به قاچاق سوخت مربوط میشود که با اختلاف قیمت بنزین ایران و کشورهای همسایه، همچنان سودآور باقی مانده است. این ترکیب پیچیده از عوامل، رشد ۱۲۰ میلیونی مصرف روزانه را توضیح میدهد.
پیامدهای اقتصادی و زیستمحیطی
افزایش مصرف بنزین تنها یک چالش انرژی نیست، بلکه تهدیدی اقتصادی و زیستمحیطی است. اگر تولید داخلی پاسخگوی نیاز نباشد، واردات اجتنابناپذیر میشود و این امر هزینههای ارزی سنگینی به اقتصاد تحمیل میکند. واردات سوخت در شرایط تحریم و محدودیت ارزی، فشار مضاعفی بر بودجه دولت وارد میکند.
از منظر زیستمحیطی، افزایش مصرف بنزین باعث انتشار بیشتر دیاکسیدکربن، ذرات معلق و آلایندههای سمی میشود. هوای کلانشهرهایی مانند تهران، اصفهان و اهواز بیش از گذشته آلوده شده است. این آلودگی به افزایش بیماریهای تنفسی و هزینههای درمانی منجر میشود.
افزون بر این، رشد مصرف باعث استهلاک سریعتر تجهیزات پالایشگاهها و شبکه توزیع میشود. برای پاسخگویی به نیاز فعلی، شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی ناچار است با حداکثر ظرفیت فعالیت کند. چنین فشاری در بلندمدت دوام ندارد و ممکن است به کاهش بازدهی تجهیزات منجر شود.
وضعیت تولید و ناترازی در کشور
در حال حاضر، ظرفیت تولید بنزین کشور به حدود ۱۲۰ میلیون لیتر در روز رسیده است. پالایشگاه ستاره خلیج فارس سهمی حدود ۴۰ درصد از این تولید را بر عهده دارد. با وجود این رشد، توازن میان عرضه و مصرف برقرار نشده است. بسیاری از پالایشگاهها با تمام ظرفیت خود کار میکنند و امکان افزایش قابل توجه تولید در کوتاهمدت وجود ندارد.
گزارشهای رسمی از نهادهای مرتبط نشان میدهد که در ماههای اخیر مصرف از مرز تولید عبور کرده است. در چنین شرایطی، واردات محدود بنزین در دستور کار قرار گرفته تا کمبود احتمالی در شبکه توزیع جبران شود. ادامه این روند، ایران را به یکی از بزرگترین مصرفکنندگان سوخت در جهان تبدیل میکند؛ جایگاهی که با توان تولید فعلی کشور سازگار نیست.
تراز انرژی کشور، بهویژه در بخش حملونقل، منفی شده است. در حالیکه ظرفیت تولید خودروهای کممصرف رشد نکرده، حجم خودروهای پرمصرف در حال افزایش است. این عدم هماهنگی، ساختار انرژی ایران را در وضعیت ناپایدار قرار داده است.
راهکارهای کنترل و مدیریت مصرف
مدیریت مصرف بنزین نیازمند برنامهای جامع و چندوجهی است. نخست، باید ناوگان حملونقل عمومی بهروز و گسترده شود. افزایش تعداد اتوبوسهای برقی و گازی در شهرها میتواند سهم بنزین را کاهش دهد. توسعه خطوط مترو و سامانههای حملونقل هوشمند نیز به کاهش ترافیک و سوختسوزی کمک میکند.
در گام دوم، سیاستهای قیمتی باید اصلاح شوند. تعیین نرخ واقعیتر برای بنزین و اجرای طرحهای تشویقی برای مصرف کمتر، میتواند رفتار مصرفی مردم را تغییر دهد. بهعنوان مثال، ارائه اعتبار سوخت برای خودروهای کممصرف یا سهمیهبندی هوشمند با توجه به نوع خودرو، راهکارهای مؤثری هستند.
افزون بر این، باید سرمایهگذاری در تولید خودروهای هیبریدی و برقی افزایش یابد. حضور این خودروها در بازار داخلی وابستگی کشور به بنزین را کاهش میدهد. حمایت از طرحهای توسعه CNG نیز اهمیت دارد؛ چرا که گاز طبیعی منبع در دسترستر و پاکتری نسبت به بنزین است.
در نهایت، کنترل قاچاق سوخت از مسیرهای مرزی باید با استفاده از فناوریهای هوشمند انجام شود. نصب سامانههای نظارتی دقیق، شفافسازی توزیع و ثبت دیجیتالی مصرف میتواند این معضل مزمن را تا حد زیادی مهار کند.
